Spis treści:
Wyjazd z psem to dziś dla wielu opiekunów naturalna część wakacyjnych planów. Coraz częściej zabieramy psy ze sobą, niezależnie od tego, czy decydujemy się na wyjazd pod namiot, czy do hotelu. Sama podróż często nie jest jednak zwierzęciu obojętna. Zmiana otoczenia, wielogodzinna jazda, ograniczona możliwość ruchu, nowa woda, inna karma, kontakt z obcymi ludźmi i psami, klimatyzacja, wysoka temperatura czy ekspozycja na słońce mogą wyraźnie obciążać organizm.
W praktyce oznacza to, że wakacyjna apteczka psa nie powinna ograniczać się wyłącznie do leków zaleconych przez lekarza weterynarii. Opiekun powinien mieć pod ręką także suplementy i preparaty, które będą wspierać psa w tym okresie.
Co najczęściej wpływa na samopoczucie psa w czasie podróży?
Światowe Stowarzyszenie Lekarzy Weterynarii Małych Zwierząt oraz World Veterinary Association podkreślają, że podróż powinna być zaplanowana z uwzględnieniem dobrostanu zwierzęcia, przygotowania do transportu, zarządzania stresem i właściwej opieki zarówno przed, w trakcie, jak i po przejeździe.
Najczęstszym problemem, który pojawia się w podróży jest stres. U jednych psów będzie on dotyczył samej jazdy i ruchu pojazdu, u innych zmiany miejsca, hałasu, nowych zapachów i zaburzenia codziennego rytmu. W praktyce objawia się to dyszeniem, niepokojem, ślinieniem się, popiskiwaniem, niemożnością wyciszenia, odmową jedzenia, a czasem także pobudzeniem po przyjeździe na miejsce. U części psów napięcie psychiczne nasila również problemy żołądkowo-jelitowe. To zjawisko dobrze znane z praktyki weterynaryjnej: stres, podróż i zmiana środowiska mogą zaburzać pracę przewodu pokarmowego, a przez to zwiększać ryzyko biegunki, wzdęć czy przejściowego spadku apetytu.
Drugi ważny obszar to nawodnienie. Podróż latem, nawet przy sprawnej klimatyzacji, wiąże się z większą utratą wody i ryzykiem szybszego odwodnienia, szczególnie jeśli pies słabiej pije poza domem, ma skłonność do wymiotów albo przechodzi epizod biegunki.
Dłuższy pobyt na słońcu, kontakt z piaskiem, słoną wodą morską lub chlorowaną basenową, nową trawą czy drażniącymi powierzchniami może zaostrzyć problemy dermatologiczne, zwłaszcza u psów wrażliwych, alergicznych i ze skłonnością do przesuszenia skóry.
Problemem często jest także spadek odporności psa. I choć sama podróż nie osłabia odporności, o tyle stres, zmiana środowiska, nowy kontakt z patogenami i zaburzenia jelitowe mogą zwiększyć podatność organizmu na różne problemy zdrowotne.
Jak najlepiej zadbać o psa w podróży?
Stres przed podróżą a choroba lokomocyjna u psa – o czym trzeba pamiętać?
Opiekunowie czasem nie zdają sobie sprawy, że wymioty podczas podróży z psem nie muszą łączyć się wyłącznie z chorobą lokomocyjną. Pies może źle znosić podróż z co najmniej trzech różnych powodów. Pierwszy to klasyczna choroba lokomocyjna, której główną przyczyną jest pobudzenie narządu równowagi w uchu wewnętrznym. MSD Vet Manual wyjaśnia, że stymulacja aparatu przedsionkowego aktywuje ośrodki odpowiedzialne za nudności i wymioty; dodatkowo z czasem może dojść do warunkowania lękowego, czyli sytuacji, w której sam widok samochodu wywołuje objawy, nawet zanim pojazd ruszy.
Drugi problem to stres podróżny bez wyraźnej choroby lokomocyjnej. Pies może dyszeć, ślinić się, wokalizować, nie umieć się położyć, stale obserwować otoczenie i nie wyciszać się po dotarciu na miejsce, ale niekoniecznie wymiotuje.
Trzecia sytuacja zachodzi wtedy, gdy pies, który znosi sam transport dobrze, a gorzej reaguje dopiero na nowe miejsce, obcych ludzi, nowy zapach pomieszczenia, brak codziennych rytuałów albo dużą liczbę bodźców. W praktyce to właśnie ta grupa często wymaga wsparcia suplementacyjnego, bo celem jest nie tyle zatrzymanie wymiotów, ile obniżenie poziomu napięcia i poprawa adaptacji. Lekarze weterynarii zalecają, by przed podróżą mieć plan zarządzania stresem i lękiem, który może obejmować trening, suplementy, feromony, dietę, a w razie potrzeby także leki zalecone przez lekarza weterynarii.
Preparaty uspokajające dla psa – kiedy naprawdę mają sens?
Jeśli chodzi o podróż, to zwykle środki uspokajające lub wyciszające są pierwszą grupą preparatów, po którą sięgają opiekunowie. Słusznie, ale pod warunkiem, że rozumiemy ich rolę.
Produkty o działaniu wyciszającym są najbardziej wskazane w przypadku psów, które źle reagują na samą zmianę warunków albo na bodźce towarzyszące podróży, ale nie wymagają jeszcze leczenia farmakologicznego. To ważne rozróżnienie: preparat uspokajający dla psa nie powinien być rozumiany jako środek „usypiający” albo sposób na unieruchomienie zwierzęcia podczas podróży. Jego celem jest raczej obniżenie pobudzenia, zmniejszenie reaktywności i ułatwienie psu wejścia w bardziej stabilny stan emocjonalny.
W takich sytuacjach doskonałym wyborem jest Dolvit Calm, który sprawdza się jako środek do stosowania w momentach stresowych, w tym także podczas podróży. W składzie preparatu znajdują się L-tryptofan, ekstrakt z kozłka lekarskiego, melisy i zielonej herbaty oraz witamina B6 i magnez. Dzięki precyzyjnie dobranym składnikom, produkt skutecznie uspokaja zwierzęta w trudnych momentach, dbając o ich komfort psychiczny.
W sytuacji związanej z podróżą warto rozważyć podawanie preparatu z wyprzedzeniem, a nie dopiero w chwili zamykania drzwi samochodu. Jeżeli opiekun wie, że pies źle znosi wyjazdy, sensownie jest rozpocząć podawanie kilka dni wcześniej i jednocześnie pracować nad pozytywnymi skojarzeniami z transportem.
Dobrym wyborem, gdy pies źle znosi zmianę otoczenia lub samą podróż, jest włączenie preparatów z CBD.
Cannabis Paste (CBD) to specjalistyczny preparat opracowany na bazie kannabidiolu (CBD) — naturalnego związku pozyskiwanego z konopi, znanego z szerokiego wpływu na funkcjonowanie organizmu zwierzęcia. Dzięki dopracowanej formule pasta wspiera ogólną kondycję, witalność i komfort życia pupila, a jednocześnie może stanowić istotne wsparcie w okresach obniżonego nastroju, napięcia emocjonalnego oraz wybranych problemów zdrowotnych. Preparat wspomaga poprawę dobrostanu zwierząt poprzez działanie uspokające i anksjolityczne. Pomaga łagodzić reakcje lękowe, ograniczać stres oraz wspierać stabilniejsze samopoczucie emocjonalne. Formułę uzupełniono o beta-glukany oraz witaminy C, E i D3, które wspierają naturalne mechanizmy obronne organizmu.
Doskonałym rozwiązaniem jest włączenie w stresującym okresie Dolvit Cannabis, czyli specjalistycznego preparatu opartego na kannabidiolu (CBD) — naturalnym fitozwiązku pozyskiwanym z konopi, znanym z wielokierunkowego wpływu na organizm zwierząt. Suplement został opracowany z myślą o kompleksowym wsparciu zdrowia pupila, poprawie jego sprawności fizycznej oraz utrzymaniu równowagi emocjonalnej. Preparat wykorzystuje właściwości CBD w profilaktyce oraz wspomaganiu organizmu w okresach zwiększonego obciążenia. Formułę wzbogacono o ekstrakt z rozmarynu, któremu przypisuje się właściwości wspierające wyciszenie i dobre samopoczucie. Składnik ten pomaga ograniczać skutki długotrwałego stresu, apatii oraz obniżonego nastroju. Regularne stosowanie preparatu może wspierać ogólną kondycję, wydolność i zdrowie zwierzęcia.
Dolvit Cannabis Oil to preparat w formie kropli, również bazujący na kannabidiolu (CBD). Produkt przeznaczony jest dla psów i kotów jako zaawansowane wsparcie organizmu, łączące działanie kannabinoidów z obecnością cennych kwasów tłuszczowych. Takie połączenie sprzyja poprawie sprawności fizycznej, a jednocześnie pomaga stabilizować samopoczucie emocjonalne pupila. Wyróżnikiem Dolvit Cannabis Oil jest wykorzystanie tzw. efektu anturażu, czyli synergicznego działania różnych związków roślinnych. Oprócz CBD olej dostarcza również m.in. CBDA, CBDV, CBG, CBC, CBN oraz CBGA. Obecność wielu fitoskładników pozwala szerzej oddziaływać na układ endokannabinoidowy zwierzęcia. Preparat wspiera wyciszenie, pomaga redukować napięcie i lęk, poprawia nastrój oraz łagodzi skutki stresu wynikającego ze zmian środowiskowych.
Trzeba jednak podkreślić jedną rzecz: jeżeli pies ma silne objawy choroby lokomocyjnej, nawracające wymioty albo tak duży lęk, że nie jest w stanie funkcjonować w czasie przejazdu, sam suplement może nie wystarczyć. W takich sytuacjach potrzebna jest konsultacja z lekarzem weterynarii, bo czasem konieczne bywa leczenie przeciwwymiotne lub przeciwlękowe prowadzone pod kontrolą specjalisty.
Cannabis Paste (CBD)
Wybierz opcje Ten produkt ma wiele wariantów. Opcje można wybrać na stronie produktuDolvit Cannabis
Wybierz opcje Ten produkt ma wiele wariantów. Opcje można wybrać na stronie produktuDolvit Cannabis Oil
Wybierz opcje Ten produkt ma wiele wariantów. Opcje można wybrać na stronie produktu
Suplementy dla psa na trawienie – jeden z najważniejszych elementów podróżnej apteczki
Przewód pokarmowy bardzo szybko reaguje na zmianę rutyny. Nowa woda, inne godziny karmienia, smakołyki podczas podróży, dłuższy czas bez ruchu, a następnie intensywna aktywność, stres i ekscytacja – to wszystko może destabilizować pracę jelit.
To właśnie dlatego u wielu psów po podróży albo w trakcie dłuższego wyjazdu pojawiają się luźniejsze stolce, gorszy apetyt, wzdęcia albo większa częstotliwość wypróżnień. Cornell University przypomina, że biegunka prowadzi do utraty wody, zaburzeń elektrolitowych i dodatkowo obciąża nerki, a jeśli towarzyszą jej wymioty, ryzyko odwodnienia rośnie jeszcze szybciej. Z tego powodu suplementy dla psa wspierające trawienie należą do najbardziej praktycznych preparatów wakacyjnych.
Już na kilka dni przed podróżą warto zadbać o wzmocnienie jelit zwierzęcia i zasiedlenie ich pożądaną mikroflorą. Doskonałym wyborem jest Dolvit Probiotic, preparat zawierający probiotyk oraz prebiotyki, które wspierają prawidłową pracę układu pokarmowego i pomagają odbudować naturalną mikroflorę jelitową. W ofercie DOLFOS PETS dostępny jest Probiotic Paste, preparat z probiotykiem i prebiotykiem w formie pasty. Wspomaga funkcjonowanie układu pokarmowego, a zawarte w nim składniki zapewniają prawidłowe działanie naturalnej flory jelitowej. Zarówno Dolvit Probiotic, jak i Probiotic Paste są przeznaczone do stosowania przy antybiotykoterapii (zarówno w trakcie jej trwania, jak i po zakończeniu), po odrobaczaniu, przy zaburzeniach trawiennych, zmianie sposobu żywienia, a także w okresach stresu oraz podczas podróży.
Jeśli pies ma delikatny przewód pokarmowy, a jednocześnie podczas podróży lub w trakcie wakacji ma skłonność do krótkotrwałego rozregulowania stolca po stresie lub zmianie środowiska, warto sięgnąć po tabletki Dolvit STOPER lub pastę STOPER Paste. Oba preparaty ograniczają zaburzenia wchłaniania jelitowego. Są przeznaczone do stosowania w przypadkach ostrych biegunek, a także w okresie rekonwalescencji.
Dolvit Probiotic
Wybierz opcje Ten produkt ma wiele wariantów. Opcje można wybrać na stronie produktuProbiotic Paste
Wybierz opcje Ten produkt ma wiele wariantów. Opcje można wybrać na stronie produktuDolvit Isotonic
Wybierz opcje Ten produkt ma wiele wariantów. Opcje można wybrać na stronie produktu
Nawodnienie psa w podróży – temat, którego nie wolno bagatelizować
Jednym z najczęstszych błędów wakacyjnych jest przecenianie tego, jak dobrze pies „poradzi sobie sam” z piciem. Tymczasem wiele psów w podróży pije mniej, bo nie zna smaku lokalnej wody, gorzej toleruje zmianę miejsca albo po prostu jest bardziej skupiona na bodźcach niż na odpoczynku i nawadnianiu. Wysoka temperatura, dłuższa jazda, dyszenie, epizody wymiotów czy biegunki mogą bardzo szybko doprowadzić do zaburzeń wodno-elektrolitowych.
W tym kontekście szczególnie przydatny jest Dolvit Isotonic, czyli preparat stabilizujący równowagę wodno-elektrolitową. Skutecznie sprawdza się przy odwodnieniu i utracie elektrolitów, między innymi podczas upałów, podróży, rekonwalescencji oraz po zaburzeniach trawiennych, takich jak biegunka i wymioty. To czyni go jednym z najbardziej praktycznych produktów „na wyjazd”, zwłaszcza jeśli pies ma tendencję do podróżnych nudności albo jest bardzo aktywny fizycznie na miejscu.
Warto jednak zachować właściwe proporcje. Preparat izotoniczny nie zastępuje stałego dostępu do świeżej wody. Jest wsparciem wtedy, gdy nawodnienie jest zagrożone lub gdy organizm traci elektrolity. U zdrowego psa w dobrej kondycji podstawą nadal pozostaje regularne pojenie, częste przerwy, chłodne miejsce odpoczynku i unikanie przegrzania.
Preparaty dla psów wspierające odporność – czy warto zabierać je na wakacje?
Wakacje to okres, w którym pies częściej styka się z nowym środowiskiem, obcymi psami, większą liczbą bodźców i potencjalnie większą presją drobnoustrojów. Nie oznacza to, że każdy wyjazd osłabia odporność, ale jeżeli zwierzę jest po leczeniu, ma obniżoną kondycję albo wyraźnie źle reaguje na stres – dodatkowe wsparcie odporności może mieć sens.
ImmunoDol i ImmunoDol Paste to preparaty wspierające odporność, zalecane między innymi w sytuacjach stresowych, w tym w okresie rekonwalescencji, przy spadku odporności oraz podczas podawania leków i szczepień. Zawarty w preparacie ImmunoDol beta-1,3/1,6-glukan stymuluje układ odpornościowy, podnosząc aktywność makrofagów.
Dolvit Immuno Herbs to produkt wzmacniający odporność, którego skład bazuje na kompozycji ekstraktów roślinnych oraz prebiotyków, witamin i minerałów. Starannie zbilansowane składniki wspierają układ immunologiczny, a także poprawiają funkcjonowanie dróg oddechowych. Mają też działanie antyoksydacyjne. Dolvit Immuno Herbs polecany jest zwłaszcza przy obniżonej odporności zwierząt.
W praktyce wakacyjnej taki preparat nie jest konieczny u każdego psa. Największy sens ma u zwierząt bardziej wrażliwych, po niedawnej antybiotykoterapii, w trakcie rekonwalescencji albo przy dłuższych, bardziej obciążających wyjazdach.
Dolvit Immuno Herbs
Wybierz opcje Ten produkt ma wiele wariantów. Opcje można wybrać na stronie produktuImmunoDol Paste
Wybierz opcje Ten produkt ma wiele wariantów. Opcje można wybrać na stronie produktu
Bezpieczeństwo w podróży – tego nie zastąpi apteczka
To bardzo ważne: żaden suplement nie zastąpi bezpieczeństwa podróży. Nie zastąpi szelek lub transportera, regularnych przerw, dostępu do wody, chłodnego auta, unikania przegrzania ani konsultacji z lekarzem weterynarii, gdy pies ma silną chorobę lokomocyjną, przewlekłe problemy jelitowe, ciężką alergię lub bardzo nasilony lęk związany z podróżą.
Preparaty wspierające psa podczas podróży najlepiej sprawdzą się jako element dobrze zaplanowanej opieki. Środki uspokajające mogą pomóc w ograniczeniu napięcia podczas jazdy, probiotyki wspierają przewód pokarmowy przy zmianie warunków i diety, a preparaty izotoniczne pomagają zadbać o prawidłowe nawodnienie organizmu. Ich skuteczność jest największa wtedy, gdy opiekun połączy je ze stopniowym przyzwyczajaniem psa do podróży, odpowiednim żywieniem, regularnym dostępem do wody oraz przestrzeganiem zasad bezpieczeństwa.
Co zabrać dla psa na wyjazd? Praktyczna lista rzeczy do spakowania
Przygotowanie psa do podróży wymaga dobrej organizacji. Warto, oprócz spakowania preparatów i leków, wcześniej przemyśleć, czego zwierzak będzie potrzebował na co dzień, aby już na miejscu nie okazało się, że brakuje podstawowych akcesoriów.
W psim bagażu powinny znaleźć się przede wszystkim rzeczy niezbędne podczas spacerów: dobrze dopasowana obroża lub wygodne szelki oraz solidna smycz. Najlepiej zabrać dwa rodzaje smyczy — krótszą, przydatną w mieście i zatłoczonych miejscach, oraz dłuższą linkę, która sprawdzi się podczas spacerów w spokojniejszym terenie.
Bardzo ważnym elementem jest także adresatka z aktualnym numerem telefonu opiekuna. Powinna być przypięta do obroży lub szelek, ponieważ w nowym otoczeniu pies może łatwiej się przestraszyć, oddalić lub zgubić. Czytelny identyfikator znacząco zwiększa szansę na szybki kontakt z właścicielem.
W podróżnej wyprawce nie może zabraknąć również akcesoriów do karmienia i odpoczynku. Przydadzą się miski na wodę i jedzenie, najlepiej lekkie, łatwe do umycia i wygodne w transporcie. Dobrym wyborem jest składana miska silikonowa, która zajmuje niewiele miejsca i można ją zabrać zarówno do samochodu, jak i na dłuższą pieszą wycieczkę. Warto spakować też legowisko psa albo przynajmniej kocyk używany w domu. Znajomy zapach pomaga zwierzęciu szybciej odnaleźć się w hotelu, apartamencie czy innym nowym miejscu i może ograniczyć napięcie związane ze zmianą otoczenia.
Do podstawowego wyposażenia warto dodać także produkty związane z higieną, zdrowiem i codzienną pielęgnacją. Niezbędny będzie zapas woreczków na odchody, ponieważ sprzątanie po psie to obowiązek opiekuna niezależnie od miejsca pobytu. Dobrze mieć pod ręką wspomniane wcześniej preparaty wspierające w razie nagłych problemów trawiennych, takich jak biegunka czy zatrucie — podróż, stres, inna woda lub zmiana rytmu dnia mogą szybko odbić się na pracy przewodu pokarmowego.
Na wyjazd najlepiej zabrać przenośną lodówkę turystyczną lub torbę termiczną na karmę mokrą, które ułatwią jej bezpieczne przewożenie. Można także zdecydować się na mniejsze opakowania bądź saszetki, które pies opróżni podczas jednego posiłku. To wygodne rozwiązania, które ułatwią żywienie psa poza domem i zmniejszą ryzyko psucia się otwartej mokrej karmy, szczególnie podczas upałów. Przydatnym elementem apteczki może być także maść lub krem z jonami srebra, pomocny przy drobnych otarciach, skaleczeniach czy podrażnieniach opuszek łap po spacerach po kamieniach, piasku lub muszelkach.
Nie można zapominać o ochronie przeciw pasożytom. Przed wyjazdem warto zadbać o zabezpieczenie psa przed kleszczami, a w zależności od miejsca pobytu również przed komarami i meszkami. Dolvet Out Spray to wygodny preparat w formie spray’u, który chroni psa przed komarami, meszkami, muchami, pchłami oraz innymi owadami. Zawiera naturalne olejki eteryczne. Preparat nie podrażnia skóry psa, jest wolny od konserwantów, alkoholu i składników modyfikowanych genetycznie.
W letniej podróży szczególnie przydatna jest także mata chłodząca dla psa. To praktyczne akcesorium, które pomaga ograniczyć ryzyko przegrzania podczas jazdy samochodem, podróży pociągiem, odpoczynku w hotelu czy relaksu na tarasie. Mata wspiera utrzymanie komfortu termicznego zwierzęcia, zwłaszcza wtedy, gdy temperatura jest wysoka, a przewiew ograniczony. Dzięki temu pies może bezpieczniej odpoczywać i lepiej znosić wakacyjne warunki.
Dobrze zaplanowana podróż z psem zaczyna się na długo przed wyjściem z domu. Warto wcześniej ocenić, jak zwierzę reaguje na jazdę, zmianę miejsca, upał, nowe bodźce i inną rutynę dnia, a następnie dobrać wyposażenie oraz preparaty do jego realnych potrzeb. Innego wsparcia będzie wymagał pies lękowy, innego zwierzę z wrażliwym przewodem pokarmowym, a jeszcze innego senior, pies po leczeniu lub pupil źle znoszący wysokie temperatury.
Najlepsza wakacyjna apteczka to taka, która nie jest przypadkowym zestawem produktów, ale przemyślanym wsparciem organizmu w konkretnych sytuacjach: stresie, problemach trawiennych, ryzyku odwodnienia, spadku odporności, kontakcie z owadami czy drobnych urazach skóry i łap. Suplementy dla psa, preparaty uspokajające, probiotyki, środki wspierające nawodnienie czy produkty ochronne mogą znacząco poprawić komfort w czasie wyjazdu, pod warunkiem że są stosowane rozsądnie i zgodnie z potrzebami zwierzęcia.
Trzeba jednak pamiętać, że nawet najlepiej wyposażona apteczka nie zastępuje obserwacji psa, regularnych przerw, dostępu do świeżej wody, ochrony przed przegrzaniem i konsultacji z lekarzem weterynarii, gdy pojawiają się niepokojące objawy. Wakacje z psem powinny być przede wszystkim bezpieczne, spokojne i dobrze zorganizowane — wtedy podróż staje się przyjemnością nie tylko dla opiekuna, ale również dla czworonoga.
Źródła:
https://www.msdvetmanual.com/dog-owners/brain-spinal-cord-and-nerve-disorders-of-dogs/motion-sickness-in-dogs
https://wsava.org/updates/new-factsheet-ensuring-dog-and-cat-welfare-during-transport/
https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-topics/diarrhea
Najczęściej zadawane pytania:
Nie. Absolutnie psa nie należy pozostawiać całkowicie samego na trzy dni, nawet gdy ma zapewniony zapas karmy i wody. Zwierzę potrzebuje regularnych spacerów, kontaktu z człowiekiem, możliwości załatwienia potrzeb fizjologicznych oraz kontroli stanu zdrowia.
Na czas wyjazdu najlepiej zapewnić psu opiekę zaufanej osoby, petsittera albo sprawdzonego hotelu dla zwierząt. Samo odwiedzanie psa raz dziennie zwykle nie zaspokaja jego potrzeb. Zakres opieki należy dopasować do wieku, zdrowia, temperamentu i codziennych przyzwyczajeń zwierzęcia.
Dobór preparatów powinien uwzględniać wiek, masę ciała, stan zdrowia i sposób podróżowania psa. Szczenię może być bardziej podatne na odwodnienie, problemy żołądkowe i stres, a jego ochrona przeciw pasożytom oraz szczepienia muszą być dostosowane do wieku. Starszy pies częściej wymaga natomiast stałych leków, preparatów wspierających stawy lub układ pokarmowy oraz dokładniejszego planowania przerw i aktywności.
Konsultację warto zaplanować przed długą trasą, pierwszą podróżą psa, lotem samolotem lub wyjazdem za granicę.
Podczas wizyty lekarz weterynarii może ocenić stan zdrowia psa, sprawdzić aktualność szczepień i ochrony przeciw pasożytom, dobrać bezpieczny preparat na nudności lub stres oraz podpowiedzieć, co powinno znaleźć się w apteczce. Przy podróży zagranicznej należy zrobić to z odpowiednim wyprzedzeniem, ponieważ niektóre kraje i przewoźnicy wymagają określonych dokumentów, szczepień lub świadectw zdrowia.
